السيد الطباطبائي ( مترجم : شيروانى )
344
ترجمه و شرح بداية الحكمة ( فارسى )
دو نكته نكتهء اول : چون امكان استعدادى يك امر وجودى است و مابازاى خارجى دارد ، موصوف و معروض آن نيز حتما بايد يك امر موجود در خارج باشد . بنابراين ، امكان استعدادى حتما بر ماهيت موجود عارض مىشود نه بر ماهيت معدوم ، و لذا حضرت علامه - ره - فرمود : « و الامكان الاستعدادىّ صفة وجودية تلحق الماهية الموجودة » . بر خلاف امكان ذاتى ، كه چون يك امر اعتبارى است به ماهيات موجود اختصاص ندارد ، بلكه بر ماهيات معدوم نيز عارض مىشود ، چنانكه مىگوييم : « انسان دو سر ممكن الوجود است » . و لذا حضرت علامه فرمود : « الامكان الذاتىّ اعتبار تحليلىّ عقلىّ يلحق الماهية المأخوذة من حيث هى » . نكتهء دوم : معروض امكان استعدادى يك شىء با معروض امكان ذاتى آن شىء تفاوت دارد . مثلا امكان ذاتى انسان ، بر ماهيت انسان عارض مىشود ، خواه موجود باشد و خواه معدوم ؛ اما امكان استعدادى انسان بر نطفهء موجود عارض مىشود و آن را در مسير انسان شدن قرار مىدهد . پس معروض امكان ذاتى يك ماهيت ، همان ماهيت است كه من حيث هى اعتبار شده ، اما معروض امكان استعدادى يك پديده ، مادهء آن پديده است ، مادهاى كه وجود دارد . تفاوتهاى ديگر ميان امكان استعدادى و امكان ذاتى حضرت علامه قدس سرّه امر فوق را - كه امكان ذاتى يك امر انتزاعى و اعتبارى است و امكان استعدادى يك امر حقيقى و داراى مابازاى خارجى است - به عنوان تفاوت اصلى ميان امكان ذاتى و امكان استعدادى مطرح مىكنند و تفاوتهاى ديگر آن دو را ناشى از همان تفاوت مىدانند . اين تفاوتها عبارتند از : 1 . امكان استعدادى قابل شدّت و ضعف است امكان استعدادى يك شىء به شدت و ضعف متصف مىشود . مثلا امكان استعدادى انسان ، هم در نطفه هست هم در علقه و هم در مضغه ؛ اما اين امكان ، در اين سه چيز